Connect with us

Nowy Program hodow­li zacho­waw­czej koni­ków pol­skich

Hodowla

Nowy Program hodow­li zacho­waw­czej koni­ków pol­skich

Zbigniew Jaworski, Patrycja Wojciechowska

Zmiany do Programu hodow­li zacho­waw­czej koni­ków pol­skich, obo­wią­zu­ją­ce­go od 1999 roku, wpro­wa­dzi­ła Komisja Księgi Stadnej poprzed­niej kaden­cji, w skła­dzie: Tadeusz Jezierski - prze­wod­ni­czą­cy, Zbigniew Jaworski, Marian Kaproń, Stanisław Łukomski i Jan Słomiany. Nowy Program został zaak­cep­to­wa­ny przez Ministra Rolnictwa 29 lute­go 2012 r.

W poro­zu­mie­niu z Działem Ksiąg Stadnych i Identyfikacji PZHK uzna­li­śmy, iż nowe zasa­dy wpi­su do Polskiej Księgi Stadnej Koników Polskich i cały Program zaczną obo­wią­zy­wać od 2013 r. Natomiast w roku 2012 człon­ko­wie Komisji prze­pro­wa­dzi­li szko­le­nia pra­cow­ni­ków PZHK w celu zapo­zna­nia ich z naj­waż­niej­szy­mi zmia­na­mi. Szkolenia odby­ły się w PAN Popielno i Trzcinicy k. Jasła. Rozpatrując poszcze­gól­ne roz­dzia­ły Programu, wska­zu­je­my na naj­waż­niej­sze zasa­dy, z pod­kre­śle­niem tych, w któ­rych wpro­wa­dzo­no zmia­ny.

CEL HODOWLANY pozo­stał bez zasad­ni­czych zmian, a więc - zacho­wa­nie i w mia­rę moż­li­wo­ści powięk­sze­nie licz­bo­we tej rasy jako rezer­wy gene­tycz­nej zwięk­sza­ją­cej róż­no­rod­ność gene­tycz­ną ras i typów koni, a tak­że jako relik­tu rodzi­mej hodow­li. Ponadto utrzy­ma­nie na odpo­wied­nim pozio­mie wewnątrz­ra­so­wej zmien­no­ści gene­tycz­nej oraz utrzy­ma­nie i utrwa­le­nie cech geno­ty­po­wych i feno­ty­po­wych cha­rak­te­ry­stycz­nych dla tej rasy. Większość cech ma być zacho­wa­na (utrwa­lo­na) na obec­nym pozio­mie. Natomiast dosko­na­le­niu mają pod­le­gać ruch i cechy zwią­za­ne z użyt­ko­wa­niem rekre­acyj­nym, jed­nak­że, co zosta­ło pod­kre­ślo­ne, bez zasad­ni­czej zmia­ny typu raso­we­go.
Koniki mają pozo­stać w typie pokro­jo­wym konia pier­wot­ne­go, a więc daw­ne­go tar­pa­na. Jednocześnie, uwzględ­nia­jąc róż­ne sys­te­my utrzy­ma­nia, w roz­dzia­le tym wyraź­nie zazna­czo­no, iż hodow­la koni­ków może być pro­wa­dzo­na trze­ma odręb­ny­mi spo­so­ba­mi (sys­te­ma­mi hodow­li), a więc:

  • tra­dy­cyj­nie, w hodow­li sta­jen­nej, w któ­rej zale­ca się ogra­ni­cze­nie cho­wu alkie­rzo­we­go i sto­so­wa­nie cho­wu wol­no­wy­bie­go­we­go;
  • popu­lar­nej obec­nie hodow­li bez­sta­jen­nej, gdzie koni­ki są utrzy­my­wa­ne przez cały rok na dużych pastwi­skach, z ewen­tu­al­nym wyko­rzy­sta­niem wiat lub natu­ral­nych zadrze­wień słu­żą­cych jako schro­nie­nie pod­czas nie­ko­rzyst­nych warun­ków pogo­do­wych;
  • jed­nak­że naj­bar­dziej spe­cy­ficz­na dla koni­ków jest hodow­la rezer­wa­to­wa, sys­te­mem pół­na­tu­ral­nym, bez­sta­jen­nym, któ­ra odby­wa się w natu­ral­nym śro­do­wi­sku leśnym lub łąko­wo-leśnym, w oto­cze­niu innych dzi­ko żyją­cych zwie­rząt, w gru­pach hare­mo­wych - tabu­nach. Należy jed­nak pod­kre­ślić, że uzna­nie hodow­li za rezer­wa­to­wą, wraz z zatwier­dze­niem pro­gra­mu hodow­la­ne­go dane­go ośrod­ka, potwier­dza Komisja Księgi Stadnej.

WZORZEC RASY, BUDOWA, POKRÓJ ORAZ MINIMALNE WYMAGANIA co do war­to­ści użyt­ko­wej - w tym roz­dzia­le zazna­czo­no, że wzo­rzec rasy został okre­ślo­ny zgod­nie z opi­sem rasy zawar­tym w Księdze Pochodzenia Koni Rasy Konik Polski w odnie­sie­niu do wyglą­du zewnętrz­ne­go oraz umasz­cze­nia. Warto pod­kre­ślić, że zgod­nie z zasa­da­mi przy­ję­ty­mi przez kra­je człon­kow­skie UE, wła­śnie Polska pro­wa­dzi Księgę Pochodzenia tej rasy. Dlatego też, jeże­li inne kra­je mają opie­rać się na jej zasa­dach, wzo­rzec raso­wy musi być moż­li­wie pre­cy­zyj­nie okre­ślo­ny i kon­se­kwent­nie prze­strze­ga­ny. Na takim sta­no­wi­sku sta­nął zespół, któ­ry opra­co­wał nowy pro­gram, ale jed­no­cze­śnie wpro­wa­dził zapis, że w przy­pad­ku osob­ni­ków cen­nych gene­tycz­nie, wyraź­nie zwięk­sza­ją­cych róż­no­rod­ność gene­tycz­ną tej rasy, Komisja Księgi Stadnej może odstą­pić od nie­któ­rych wymo­gów doty­czą­cych wzor­ca raso­we­go. Oznacza to, że jeże­li dany osob­nik nie speł­ni wszyst­kich wyma­gań doty­czą­cych wyglą­du zewnętrz­ne­go, umasz­cze­nia i stan­dar­du bio­me­trycz­ne­go, ale będzie wyjąt­ko­wo cen­ny gene­tycz­nie, co musi stwier­dzić Komisja Księgi Stadnej, nie wyklu­cza się jego wpi­su do księ­gi. Oczywiście wszyst­kie inne wyma­ga­nia zwią­za­ne z wpi­sem do dzia­łu głów­ne­go ksiąg kla­czy i ogie­rów muszą być speł­nio­ne. Jednakże trze­ba mieć świa­do­mość tego, że takie przy­pad­ki będą bar­dzo rzad­kie i każ­dy z nich musi być roz­pa­trzo­ny przez Komisję Księgi, a więc decy­zja nie może być pod­ję­ta na pozio­mie związ­ku wojewódzkiego/okręgowego.
W tym roz­dzia­le wpro­wa­dzo­no jesz­cze jed­ną drob­ną zmia­nę, odno­szą­cą się do mini­mal­nych wyma­gań co do war­to­ści użyt­ko­wej. Mianowicie wstęp­na pró­ba użyt­ko­wo­ści (obo­wiąz­ko­wa dla ogie­rów i kla­czy przed wpi­sem do księ­gi) musi być zali­czo­na na co naj­mniej 4 pkt. Próba jest na tyle pro­sta, a jed­no­cze­śnie istot­nie wpły­wa­ją­ca na oce­nę boni­ta­cyj­ną, iż na dobrym przy­go­to­wa­niu konia powin­no zale­żeć przede wszyst­kim jego wła­ści­cie­lo­wi.

STOSOWANY SYSTEM KOJARZEŃ POWINIEN UWZGLĘDNIAĆ ZACHOWANIE ZMIENNOŚCI GENETYCZNEJ i zapo­bie­gać nad­mier­ne­mu wzro­sto­wi inbre­du. Zmienność gene­tycz­na ma być zacho­wa­na m.in. poprzez zrów­no­wa­żo­ne kon­ty­nu­owa­nie i roz­wój ist­nie­ją­cych 6 linii męskich i 16 linii żeń­skich, jak rów­nież typo­wa­nie osob­ni­ków szcze­gól­nie cen­nych rodo­wo­do­wo. Powinny być to kla­cze i ogie­ry, któ­re posia­da­ją w geno­mie udział genów pocho­dzą­cych od moż­li­wie jak naj­więk­szej licz­by przod­ków lub przod­ków rzad­ko repre­zen­to­wa­nych. Ważne, aby każ­dy hodow­ca miał peł­ną wie­dzę na temat przy­na­leż­no­ści swo­ich kla­czy i ogie­rów do wyod­ręb­nio­nych linii. Jak wia­do­mo, koni­ki two­rzą zamknię­tą popu­la­cję, stąd nie jest moż­li­we, aby inbred nie wzra­stał, ale waż­ne jest, aby nie był to wzrost zbyt gwał­tow­ny. Dlatego zale­ca się kom­pu­te­ro­we obli­cza­nie poten­cjal­ne­go inbre­du, a jeże­li nie jest to moż­li­we, to poprzez szcze­gó­ło­wą ana­li­zę rodo­wo­dów nale­ży dobie­rać do kla­czy takie­go ogie­ra, któ­ry jest z nią spo­krew­nio­ny w naj­mniej­szym stop­niu (ogier i klacz powin­ny w swo­ich rodo­wo­dach mieć jak naj­mniej wspól­nych przod­ków).
Ponadto w hodow­li sta­jen­nej i bez­sta­jen­nej abso­lut­nie nie są moż­li­we koja­rze­nia kazi­rod­cze, typu: ojciec x cór­ka, syn x mat­ka, peł­ne rodzeń­stwo i pół­ro­dzeń­stwo. Wyjątkiem jest hodow­la rezer­wa­to­wa, gdzie dopusz­cza się spon­ta­nicz­ne koja­rze­nia i two­rze­nie tabu­nów. Mogą więc mieć miej­sce przy­pad­ki, kie­dy docho­dzi do ww. koja­rzeń, jed­nak tyl­ko wów­czas, jeże­li odby­wa się to bez inge­ren­cji ze stro­ny czło­wie­ka. Program hodow­la­ny dla dane­go ośrod­ka hodow­li rezer­wa­to­wej powi­nien tego rodza­ju sytu­acje uwzględ­niać, ale jed­no­cze­śnie wska­zy­wać roz­wią­za­nia pozwa­la­ją­ce ich unik­nąć.

NAJISTOTNIEJSZE ZMIANY ZOSTAŁY WPROWADZONE DO REGULAMINU WPISU do Polskiej Księgi Stadnej Koników Polskich w odnie­sie­niu do zasad dopusz­cza­nia ogie­rów i kla­czy do uży­cia w Programie. Zgodnie z Księgą Pochodzenia dla koni­ków pol­skich pro­wa­dzi się wyłącz­nie księ­gę głów­ną, któ­ra jest księ­gą zamknię­tą. Oznacza to, że czy­sto­ra­so­wym koni­kiem jest tyl­ko taki osob­nik, któ­ry pocho­dzi co naj­mniej od czte­rech poko­leń przod­ków wpi­sa­nych do pol­skiej księ­gi koni rasy konik pol­ski lub odpo­wied­niej księ­gi zagra­nicz­nej i ma potwier­dzo­ne pocho­dze­nie na pod­sta­wie wyni­ków badań mar­ke­rów gene­tycz­nych. Nowością jest, iż głów­ny dział księ­gi koni­ków pro­wa­dzo­ny jest jako dział głów­ny księ­gi kla­czy (GI), dział dodat­ko­wy księ­gi kla­czy (GII) oraz dział głów­ny księ­gi ogie­rów (G). Źrebięta są wpi­sy­wa­ne pod swo­imi mat­ka­mi do odpo­wied­nie­go dzia­łu księ­gi kla­czy (GI lub GII). Do dzia­łu głów­ne­go księ­gi ogie­rów (G) oraz uzy­ska­nia kwa­li­fi­ka­cji do uczest­nic­twa w Programie hodow­li zacho­waw­czej koni­ków pol­skich dopusz­cza­ne są wyłącz­nie osob­ni­ki posia­da­ją­ce odpo­wied­ni typ raso­wy i płcio­wy oraz inne cha­rak­te­ry­stycz­ne cechy przy­ję­te we wzor­cu rasy, jak np. maść mysza­ta z prę­gą i bez odmian, odpo­wied­ni stan­dard wzro­stu wyso­ko­ści w kłę­bie (w wie­ku doro­słym): mini­mum 130 cm, ale nie wię­cej niż 140 cm, oraz mini­mal­ny obwód nad­pę­cia 17,5 cm. Przyszły repro­duk­tor musi wyka­zać się dobrym zdro­wiem, pra­wi­dło­wą budo­wą i roz­wo­jem, a w oce­nie boni­ta­cyj­nej uzy­skać mini­mum 78 pkt, w tym co naj­mniej 13 pkt za typ. Poza tym musi pocho­dzić po oboj­gu rodzi­cach uczest­ni­czą­cych w Programie, wpi­sa­nych do dzia­łu głów­ne­go ksiąg ogie­rów (G) i dzia­łu głów­ne­go księ­gi kla­czy (GI).
Kwalifikacja ogie­rów odby­wa się komi­syj­nie, w dniu oce­ny ogier musi być w wie­ku mini­mum 27 mie­się­cy oraz zali­czyć z wyni­kiem pozy­tyw­nym wstęp­ną pró­bę użyt­ko­wo­ści (z wyjąt­kiem hodow­li rezer­wa­to­wej). Klacze, aby mogły być wpi­sa­ne do dzia­łu głów­ne­go (GI) i dodat­ko­we­go księ­gi kla­czy (GII), jak rów­nież być przy­ję­te do Programu hodow­li zacho­waw­czej, muszą podob­nie jak ogie­ry:

  • posia­dać odpo­wied­ni typ raso­wy i płcio­wy oraz inne cha­rak­te­ry­stycz­ne cechy przy­ję­te we wzor­cu rasy, z tą róż­ni­cą, że mini­mal­ny obwód nad­pę­cia nie może być mniej­szy niż 16,5 cm;
  • wyka­zać się dobrym zdro­wiem, pra­wi­dło­wą budo­wą i roz­wo­jem;
  • w oce­nie boni­ta­cyj­nej uzy­skać mini­mum 75 pkt, w tym za typ 12 pkt, a w przy­pad­ku linii zagro­żo­nych wygi­nię­ciem (okre­śla je Komisja Księgi Stadnej) co naj­mniej 11 pkt.

Do dzia­łu głów­ne­go (GI) nie może być wpi­sa­na klacz posia­da­ją­ca jakie­kol­wiek odmia­ny. Klacze z drob­ny­mi odmia­na­mi - na gło­wie: siwi­zna, kwia­tek, gwiazd­ka, a na koń­czy­nach: pięt­ka, pięt­ki – są wpi­sy­wa­ne do dzia­łu dodat­ko­we­go (GII). Ponadto aby klacz mogła być zakwa­li­fi­ko­wa­na do dzia­łu głów­ne­go księ­gi kla­czy (GI), musi pocho­dzić po oboj­gu rodzi­cach uczest­ni­czą­cych w Programie, wpi­sa­nych do dzia­łu głów­ne­go ksiąg ogie­rów i kla­czy. Natomiast kla­cze zakwa­li­fi­ko­wa­ne do dzia­łu dodat­ko­we­go księ­gi kla­czy (GII) muszą pocho­dzić po ojcu uczest­ni­czą­cym w Programie, wpi­sa­nym do dzia­łu głów­ne­go księ­gi ogie­rów i mat­ce, któ­rej oby­dwo­je rodzi­ce wpi­sa­ni są do dzia­łu głów­ne­go ksiąg kla­czy i ogie­rów. W dniu, w któ­rym odby­wa się wpis do księ­gi (kwa­li­fi­ka­cja), klacz musi być zaźre­bio­na lub uro­dzić jed­no zare­je­stro­wa­ne źre­bię. Jednak pierw­sze pokry­cie kla­czy nie może mieć miej­sca wcze­śniej, niż przed ukoń­cze­niem przez nią 30 mie­się­cy życia (z wyjąt­kiem hodow­li rezer­wa­to­wej). Potomstwo kla­czy kry­tych przed 30. mie­sią­cem życia nie będzie mia­ło pra­wa wpi­su do dzia­łu głów­ne­go księ­gi ogie­rów (G) i dzia­łu głów­ne­go księ­gi kla­czy (GI). W dniu oce­ny klacz musi zali­czyć z wyni­kiem pozy­tyw­nym wstęp­ną pró­bę użyt­ko­wo­ści (z wyjąt­kiem hodow­li rezer­wa­to­wej). Po ukoń­cze­niu 5 lat konie wpi­sa­ne do ksiąg uczest­ni­czą­ce w Programie muszą być pod­da­ne wery­fi­ka­cji wymia­rów i oce­ny pokro­ju. Z uwa­gi na spe­cy­fi­kę hodow­li rezer­wa­to­wej zarów­no kla­cze, jak i ogie­ry uczest­ni­czą­ce w tym sys­te­mie hodow­li nie muszą być mie­rzo­ne, ale wyma­ga­na jest oce­na boni­ta­cyj­na.

Inne wymo­gi obo­wią­zu­ją­ce przy wpi­sie do ksiąg (G, GI i GII) są w wie­lu wypad­kach zbież­ne z tymi, jakie obo­wią­zu­ją w innych księ­gach raso­wych, a zain­te­re­so­wa­nych szcze­gó­ła­mi odsy­ła­my do peł­ne­go tek­stu Programu. Mówiąc o zmia­nach Programu, nale­ży jesz­cze powie­dzieć o tych, jakie wpro­wa­dzo­no do Metodyki oce­ny war­to­ści użyt­ko­wej koni­ków pol­skich. Próba wstęp­na nie ule­gła zmia­nie i nadal pole­ga na oce­nie zacho­wa­nia się konia pod­czas zakła­da­nia ogło­wia, trzy­ma­nia do oce­ny i pro­wa­dze­nia w ręku na trój­ką­cie w stę­pie i kłu­sie. Zarówno ogier, jak i klacz muszą zali­czyć tę pró­bę na mini­mum 4 pkt, a to ozna­cza, że powin­na ona być wyko­na­na z łatwo­ścią, bez­błęd­nie, w spo­sób płyn­ny (5 pkt) lub z drob­ny­mi zaha­mo­wa­nia­mi, w spo­sób mało płyn­ny (4 pkt). Warunek ten muszą speł­nić ogie­ry i kla­cze pod­czas wpi­sy­wa­nia do księ­gi oraz przed zakwa­li­fi­ko­wa­niem do Programu hodow­li zacho­waw­czej.
Metodyka prze­pro­wa­dza­nia zasad­ni­czej polo­wej pró­by użyt­ko­wej zaprzę­go­wej lub wierz­cho­wej oraz mini­mal­ne wyma­ga­nia co do tych prób nie ule­gły zmia­nie. Zmieniła się jedy­nie oce­na w punk­tach za poszcze­gól­ne ele­men­ty pró­by zaprzę­go­wej i wierz­cho­wej. Mianowicie w pró­bie wysił­ko­wej koń może uzy­skać mak­sy­mal­nie 10 pkt (dotych­czas 5). Natomiast za wskaź­ni­ki fizjo­lo­gicz­ne (powrót tęt­na i odde­chów do nor­my) po 2,5 pkt (dotych­czas po 5). Sumaryczna oce­na nie ule­gła zmia­nie, czy­li ogó­łem koń może uzy­skać za wszyst­kie ele­men­ty pró­by mak­sy­mal­nie 40 pkt, a zali­czyć ją musi na co naj­mniej 21 pkt. Szczegółowe warun­ki doty­czą­ce prze­pro­wa­dza­nia pró­by zaprzę­go­wej lub wierz­cho­wej w odnie­sie­niu do miej­sca jej prze­pro­wa­dze­nia, tra­sy, rodza­ju zaprzę­gu (w tym uprzę­ży), ubio­ru jeźdź­ca (powo­żą­ce­go) oraz jego masy cia­ła, dopusz­czal­nych pomo­cy jeź­dziec­kich każ­do­ra­zo­wo okre­śla komi­sja powo­ła­na przez pro­wa­dzą­ce­go księ­gi do prze­pro­wa­dze­nia pró­by.
Stan zdro­wot­ny ogie­rów i kla­czy zgło­szo­nych do pró­by polo­wej oce­nia lekarz wete­ry­na­rii. Ten rodzaj pró­by jest obo­wiąz­ko­wy dla ogie­rów, a zale­ca­ny dla kla­czy; konie powin­ny do niej przy­stą­pić w wie­ku 3 lub 4 lat. Zwolnione z tej pró­by są ogie­ry użyt­ko­wa­ne roz­pło­do­wo w sys­te­mie hodow­li rezer­wa­to­wej. Obok wymie­nio­nych prób użyt­ko­wo­ści: polo­wej pró­by zaprzę­go­wej i polo­wej pró­by wierz­cho­wej, dopusz­cza się moż­li­wość oce­ny war­to­ści użyt­ko­wej koni­ków pol­skich na pod­sta­wie prze­pro­wa­dzo­nych prób alter­na­tyw­nych (zaprzę­go­wych i wierz­cho­wych) zatwier­dzo­nych przez Komisję Księgi Stadnej. Wydaje się, że obec­nie taką pró­bą alter­na­tyw­ną mógł­by być Wszechstronny Konkurs Konika Polskiego, któ­ry od 10 lat jest roz­gry­wa­ny w Wojnowie na Mazurach.
Nowym ele­men­tem obec­ne­go Programu hodow­li zacho­waw­czej jest wpro­wa­dzo­na kate­go­ry­za­cja ogie­rów wpi­sa­nych do dzia­łu głów­ne­go księ­gi ogie­rów (G). Ogiery mogą uzy­skać jed­ną z trzech kate­go­rii: C, B, A. Kategorię C uzy­sku­ją 2,5-letnie ogie­ry, któ­re speł­ni­ły wszyst­kie warun­ki zwią­za­ne z wpi­sem do dzia­łu głów­ne­go księ­gi ogie­rów (G). Kategorię wyż­szą - B i A - uzy­sku­ją ogie­ry, któ­re nie tyl­ko zda­ły polo­wą pró­bę użyt­ko­wo­ści (nie doty­czy ogie­rów w hodow­li rezer­wa­to­wej), ale w odpo­wied­nim wie­ku uzy­ska­ły okre­ślo­ną licz­bę punk­tów hodow­la­nych za oce­nę ich potom­stwa. Kategoria B jest nada­wa­na doży­wot­nio, ale za wybit­ne osią­gnię­cia ogier może być prze­kwa­li­fi­ko­wa­ny do kate­go­rii A. Zainteresowanych szcze­gó­ła­mi odsy­ła­my do peł­ne­go tek­stu Programu, któ­ry jest zamiesz­czo­ny na stro­nie inter­ne­to­wej PZHK (www.pzhk.pl) i ZHKP (www.konikpolski.pl).
Przez naj­bliż­sze 6 lat za jego reali­za­cję będzie odpo­wia­dać nowo wybra­na Komisja Księgi Stadnej, w skła­dzie: Jan Słomiany z RPN Zwierzyniec - jako prze­wod­ni­czą­cy, Tadeusz Jezierski z IGiHZ PAN w Jastrzębcu - wice­prze­wod­ni­czą­cy, Patrycja Wojciechowska z Działu Ksiąg Stadnych i Identyfikacji PZHK, peł­nią­ca funk­cję sekre­ta­rza, oraz pozo­sta­li człon­ko­wie: Katarzyna Igielska z SK Kobylniki, Wojciech Ganowicz z SO Sieraków, Marek Żuławski z ZHKW w Gnieźnie i Zbigniew Jaworski z UWM Olsztyn i PAN Popielno. Nowy Program na pew­no nie jest dosko­na­ły, ale wszyst­kie jego man­ka­men­ty ujaw­nią się dopie­ro w momen­cie reali­za­cji. Niewątpliwie po pew­nym cza­sie będzie wyma­gać kolej­nej nowe­li­za­cji, nie­mniej chcie­li­by­śmy, aby moż­li­wie dłu­go był reali­zo­wa­ny w nie­zmie­nio­nej for­mie, bo tyl­ko wte­dy będzie moż­na pra­wi­dło­wo oce­nić efek­tyw­ność jego dzia­ła­nia. Dlatego wszel­kie uwa­gi i zapy­ta­nia nale­ży kie­ro­wać do ww. zespo­łu, któ­ry zgod­nie z Regulaminem Komisji Ksiąg Stadnych może do niniej­sze­go Programu wpro­wa­dzać zmia­ny, któ­re jed­nak wyma­ga­ją akcep­ta­cji Ministra Rolnictwa.

Więcej w Hodowla

Na górę